راغب اصفهانی در «المفردات» می گوید: «رأی به معنی عقیده ای است که ظنّ و گمان در آن غلبه دارد.»^[۱] تفسیر به رای یعنی تفسیر قرآن بر خلاف موازین علم لغت و ادبیات عرب و فهم اهل زبان و تطبیق دادن آن بر پندارها و خیالات باطل و تمایلات شخصی و گروهی^[۲]، یعنی تفسیری که در آن مفسر آیات قرآن را بر اساس نظر وعقیده خویش تفسیر نماید. نه براساس حقیقت کلام وحی.

یکی از معانی «تفسیر به رأی» این است که مفهوم جمله ای را آنچنان که قواعد ادبی و لغت اقتضاء می کند، بپذیریم ولی در تطبیق آن بر مصادیق، مرتکب تحریف شویم. و چیزی که مصداق آن نیست، بر طبق سلیقه شخصی خود مصداق آن قرار دهیم^[۳]

احادیث بسیاری در نهی از تفسیر به رأی در کتب حدیث وتفسیر از پیامبر اسلام و امامان وارد شده است. مشهورترین حدیث که از روایات متواتر نیز می‌باشد حدیث: (من فسر القرآن برآیه فلیتبواء مقعده من النار) هر کسی که قرآن را مطابق با رأی خویش تفسیر نماید پس جایگاه خود در آتش را اماده نماید. نقل شده توسط شیعه وسنی است.

نظرات در باره تفسیر به رأی

1. تفسیر نمون قرآن بدون آگاه بودن علومی که مقدمات تفسیر محسوب می‌شوند.
2. تفسیر متشابهات که جز خدا کسی از آن آگاهی ندارد.
3. تطبیق نظر مذهب خویش با قرآن.
4. اسناد مطلبی به خدا بدون دلیل.
5. تفسیر قرآن بر اساس هوا هوس واستحسان.
6. در نظر نگرفتن ظواهر الفاظ وقراین در تفسیر.
7. (بر اساس طرفداران حصر تفسیر به ): هر نوع تفسیر بر اساس غیر سماع و روایت.
8. وارد شدن به تفسیر با پیش زمینه فرض خاص ودخالت آن پیش فرض در تفسیر.
10. (براساس نظر کسانی که ((تفسیر قرآن به قرآن)) را تنها روش درست تفسیر می دانند): استمداد از غیر قرآن در فهم وبیان معانی ومقاصد قرآن.

نمونه‌هایی از تفسیر به رأی

• آیه (یحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیة)^[۴] اخوان الصفا بر اساس آیه را تفسیر می‌نمایند، وعرش را افلاک هشتگانه می دانند.
• آیه (فهم فی روضة یحبرون)(آنان در بهشتی، شاد ومسرورند)[۵] لطائف الاشارات قشیری یحبرون را به سماع صوفیه تفسیر نموده.
• تفسیرهای التقاطی: برخی گروهای سیاسی گرایشهای فکری وسیاسی خود را در تفسیر آیات اعمال می‌نمایند.

تفسیر سوسیالیستی از سوره ناس: بگو پناه می‌برم به سررشته دار مردم، زمامدار مردم، ایده‌آل مردم (جامعه سوسیالیست مدنی)، از شر نظام افسونگر که در سینه مردمان می‌دمد،

• تفسیر سوره فلق: بگو پناه می‌برم به نوزایی قوانین، سررشته دار سپیده دمان،(سپیده انقلاب)، از شر آنچه کهنه شده است.(ماخلق) از شر نظامی که هستی انسانها را فرا می‌گیرد. از شر قدرتهای افسونگر ودمنده در گره اراده خلق با وسایل تبلیغی.

تفاوت تفسیر به رأی با تفسیر اجتهادی

چنان که از موارد استعمال آن استفاده می شود، به معنی درک عقلانی نیست، بلکه تفسیر به عقیده و سلیقه شخصی است و یا تفسیر به گمان و پندار و تخمین است. وبا تفسیر اجتهادی تفاوت می‌نماید. رجوع شود به تفسیر اجتهادی